 |
 |
|
|
- چون دلآرام میزند شمشیر سر ببازیم و رخ نگردانیم دوستان در هوای صحبت یار زر فشانند و ما سرافشانیم - وجودت همیشه نورافشان باشد دوست من، مانند این ماه که امشب چه روشن و نورانی است! زمانی به سکوت می گذرد .... - عشق و شباب و رندی مجموعهی مراد است چون جمع شد معانی گوی بیان توان زد عشق و جوانی را که تجربه کردهای، رندی را چه؟ میدانی رند کیست و رندی چیست؟ موجودی آزاد و آزاداندیش، رها و وارسته از پندارهای پوچ زاهدمسلکان، بهرهمند از مهر و شیدایی، و بیزار از دروغ و فریبکاری. رند در بند غم و شادیهای روزمره نیست، از روزمرگی میپرهیزد و به دنبال استغناست. نه زاهد است، نه صوفی؛ نه فضلفروش و نه اسیر در هیچ زندانی خودساخته یا دگرساخته. طریقت رندی بیاموز دوست من. - طی طریق ِ استاد میطلبد این طریقت ... - خودت هم استاد باش، هم شاگرد؛ هم مرید، هم مراد. فقط بخواه و به آزادمنشی و رندآیینی باور داشته باش. حافظ در یکی از بدترین دورههای تاریخی این سرزمین زندگی میکرد. در شگفتم از این همه ظرافت و لطافت طبع، در زمانهای که سردار طغیان کردهای را سر میزدند و گوشت مُثله شدهاش را طعام مردم گرسنهی حصرکشیدهای آن دیار میکردند. - حافظ دیدهی زیبابین داشت و این بزرگترین دارایی هر انسان خوشبختیست. - همه دارند. در بسیاری نهفته و خفته و در اندکی کُنشمند و بیدار. در برخی مستقر، در برخی دیگر مستودع (انعام، 98). - من تشنهی یادگیریام .... - آفرین بر تشنگانِ جویندهی بیداری آب! قدم نخست بیخود شدن از خود و نگریستن به هستی است در ناکُنایی با نگاهی پویا، ژرف، پیوسته و کُنِشوَر ... همپرسگی ها را این جا بخوانید.
|
||
|
|
|
|
|
مانده در همهمهی نوفهی باد و گل زرد صحبت شبنم و گلسرخ ِ پریش کیست تا چاره کند فهم بیمار علف که حقیقت خواند سبز بیحاصل خویش سرخوَردی باید سرخوَرد چهرهپوشیده و عیّار نشان بگشاید راه بر آن نشان آمده از چشمهی بیداری آب تا پیامش برساند بر جان: کار ما هست رها کردن گلبرگ ِ خیال از گمان ِ علف ِ هرزسِگال تا بجوییم نهانداشته راز گل سرخ دست ِ گیتی ز نگاه در پس ِ غفلت این پردهی پندار غریب لیک باید بگشاید جامی بزند رنگ بر چهر زمین نقش نابی ز درون سرخوردی باید بشکند کاسهی افسون شناخت بنماید چَم ِ سرخ مِیگون. تیر ماه 1387، تهران |
||
|
|
|
|
|
.... ابله تنها یک قهرمان نیست، او یک پدیده است ..... شخصیت و سیرت او نیز استثناء نیست. یک بیان است؛ بیان آن چه که قرنهاست در زیر پوشالی از حماقتها و رذالتهای بشری پوشیده شده؛ بیان تصویری که سالها در پشت نقاب پرطمطراق تظاهرهای انسانگونه مستور مانده است. ابله پدیدهایست که به زندگی به شیوهی خود مینگرد و آن را بیان میدارد. بیانیست که زندگی را از دید خود تفسیر مینماید و پدیده میسازد؛ پدیدهای که از آن یاد خواهند کرد و تنها بر آن لبخند خواهند زد تا نقاب همواره بر جای بماند .... نوشته شده در تاریخ بیست و دوم تیر ماه هزار و سیصد و شصت و پنج. * اشاره به رمان "ابله" نوشته ی فئودور داستایوسکی |
||
|
|
|
|
|
دولت جان* به بخشش روان و تنش شاد باد هر آن کو ز مهرآفرین کرد یاد مرا بودِ یکتا گوهر آفرید تن پَست را روح والا دمید به دست آر رنجیده قلبی غمین جفادیده از جور گردون حَزین چو دیدی خود اندر دلی دردمند رها گردی از بند دیو ِ نَژَند نیاز دل دردمندان بجو ز بهروزی و دولتِ جان بگو بسازد به گیتی نوین دولتی ز فَرزان عیان کاخ پرشوکتی سرشتی که همبودی آواز کرد ز بد نیکی آراست و همساز کرد چنین است رسم کهن روزگار کند بختْ پوشیده در اختیار ز حَسرت شود تیره بختِ سپید ز خشنودی از یأس زاید امید نه خود بیند آن کس که خود دید بس کَژی بستُرد دیدهی نیکنفس نجوید کسی خویش در وهم ِ خویش گَمان بد زند سیرت ِ هرزکیش مَنِش کی توان با گَمان راست کرد خوش آن نغمه کین دیده آراست کرد ز فرجام دُژگوهران پندگیر نشاید که کین دیده دارد اسیر به هُش کی شود جان شایسته ساخت امان زان که داننده دانسته تاخت به چشم ِ دل آگاه گردد نگاه ندارد دلآگاه میل ِ گناه دل و جان و پنداشت همبسته کن خود از بند ِ اَنگاشت وارسته کن تیر ماه 1387، تهران * تقدیم به شبیر عزیز که روزی به من گفت: «پیمانه شکستیم و پیمان نشکستیم.» |
||
|
|
|
|
|
در فارسی میانه به آن چه ما امروز آن را جبر مینامیم "بخش رویشنیه" (baxš rawišnīh) گفته میشده، یعنی نوعی روش ِ بخش! و رویشنیه در اصل به معنی روش و رفتاری پوشیده و حرکتی مستمر اما پنهان بوده است. حال ما میمانیم و روش خود که چگونه به اختیار به روش برگرفتهی بخشش کردگار بنگریم. آیا جبر لایهی برگرفته و اختیار سطح برگشودهی کنشها در هستی است؟ جهان نه بر مبنای تقابل خیر و شرّ، و جبر و اختیار، که بر اصل همسازی پادپارهها بنا شده است. از دمیدن روح خیر در صورت شرّ معنای انسان پدید آمد. انسان معنای بازی همساز خیر و شرّ است. و در متن این بازی که فرجامش از پیش معین گشته، بشر آزادانه روش بخش خود را برمیگزیند تا بدین سان دهها معنای جدید در زندگی پدیدار شوند: از بخت و شادی و غم و رنج و گذشت بگیرید تا خشم و کینهتوزی و وهم و قناعت و ناسپاسی و ... |
||
|
|
|
|
|
در کنار تلاطم پرخروش ِ موج ِ پرآشوب ایستاده پابرجا در سکون تخته سنگ ساحل ِ بخت روی کرده بر موج ِ پرغرور با متانت خویش پند میدهد ضمیر جبر ِ پوچباطن را: "آرام گیر ای موج ِ ویرانگر که کوبش سهمگین تازیانهی تو نشکند جام ِ همسازْ خاطر ِ پایدارم را سیلی خشم سرنوشت حیلتساز بشکند سِحر ِ خوابکرده چشم ِ هشیارم را" دیر بازیست که رسم دهر بدپیمان کرده پای سنگ به زنجیر ِ خاک دربند بسته راه گریز او از هر سو موج این چنین سالهاست تند و تیز و بیپروا تاخته باغضب بر سنگ تا فروپاشد آن قامت ِ بلند ِ پادربند لیک اینک خسته از ستیز بیحاصل مانده بر حرف ِ بخت ِ جبرگریز حیران "میپیراید این چهرهی ناآراستهی مرا خیزش موج ِ بیم و هراس و شکست رسم جور روزگار هرگز اُنس ِ پیوند من به زمین نگسست نشوم پایفتاده به قهر زمان تسلیم آزمودهتر گردم از فزون شدت ِ رنج تا چنین گردد حاصل ِ تقابل تو باوَقار نمایشی از ثَبات و ماندگاری ِ من." تیر ماه ۸۷ * امروز بعد کیهانی دو ساله میشود. دو سال به تلاش و کوششی فکری گذشت. امید آن که حق نامش را ادا کرده باشیم. |
||
|
|
|
|
|
حکایت همسازی حکایت نگاهی کُنِشور (active) بر تقابلها، تضادها، دوگانگیها، تمایزها و ناهمگونیها به شکلی یکپارچه است که از آن صُور معنایی جدید در پدیدهها، رفتارها، چونی و چگونگیها، روشها، منشها، و وضعیت و حالات بروز مینماید. همسازی یعنی بر هست و نیست، بود و نبود، و داشت و نداشت خود یکسر نگریستن و هستی نوینی ساختن. همسازی یعنی جنبههای مغایر و دوگانه را در کنار هم گرد آوردن و از روح معنایی یکی بر جلوهی متضاد دیگری دمیدن تا در کلّی که دربردارندهی همهی وجوه واقعیت است آیینها و معانی لطیف پدیدار گردند. همسازی هنر ِ همآوریِ پارههای ناسازگار است. به زندگی خود بنگرید! داشتن مُلک و متاعی در دنیا یا فرزند و همسری نیکوخصلت یا صاحبِ کار و پیشهای مناسب و زیبنده بودن هیچ یک به تنهایی نشانهی همسازی نیست، آن چنان که نداشتن این بهرههای نکو نیز نشانهی گوهر و فروهری ناهمساز نیست. اما اگر در عین مخالفت و تضاد طبع خود با رخدادها و پیشآمدهای ناهمسو و ناسازگار، بتوانیم در روح زندگی ِ پررنج بدمیم و از جمع تقابلها چونی و کیفیتی نوین بسازیم، رسم و منش دیگری از چگونه بودن رقم زدهایم که بنا به اصالت معناییاش بقا خواهد یافت. حرف اساسی این است: فراتر از نیک و بد به همسازی بیاندیشیم که نیکی و بدی تنها در شیوهی تعاملی همساز یا ناهمساز با هستی معنا میپذیرند.
|
||
|
|
|
|
|
نشانها (signals) صُوَر فیزیکی معنا و حاوی نگاشتمان هستند. هر نشانی در عالم حاکی از نوعی نشانمندی یا اهمیتی معنایی (significance) است و بدین گونه نشانهها (signs) پدید میآیند. نشانهها صُور معنایی با ویژگی ناگفتآهنگ و محتوایی فراگستر هستند. معنا در نشانها برگرفته است و در فرآیندِ نگاشتمانی تبدیل نشان به نشانه، با نگاه هشیارانه نشانمندی برگشوده میشود. فرآیند گذار از نشان به نشانه، گذار از یک جنبهی فیزیکی بارز به جنبهای معنایی با ظرافت بسیار است. وقتی معنا به صورت نشانهها بروز میکند، قصد و آهنگ از هر سو چهره مینماید و بدین سیاق است که کنشهای آهنگین (intentional) در هستی پدیدار میگردند. وقتی با عبارت یا پیامی کوتاه، هدیهای ساده، کلامی موجز یا نگاهی از سر اُنس و گذشت و ملاطفت با کسی ارتباط برقرار میکنیم، او را با نشان مهر مورد خطاب قرار دادهایم. مهر نشانهی الفت، دوستی، پایبندی و تعهد، و عشقی فراگستر، همهدربرگیر و عام است که گسترهی یکپارچهی معنایی آن در خصلت ناگفتآهنگی نهفته که فرآوردهی آیین مهر آفریدگار است. نشان مهر گسیل دارید تا دیگران نشانمندی و راز معنا در آن چه سان برگشایند! ..... و ما نیز در چنین روزهایی که دل به فردا سپرده بودیم با سخنی از مهر آغاز کردیم تا در این دم بیپایان دوباره به آن بازگردیم. گوهر مخزن اسرار همان است که بود حُقّهی مِهر بدان مُهر و نشان است که بود (حافظ)
|
||
|
|
|
|
|
نقل است که یک روز بو محمد جُوینی با شیخ [ابوسعید ابوالخیر] در حمّام بود. شیخ گفت «این حمّام چرا خوش است؟» گفت «از آنک آدمی پاکیزه میگرداند و شوخ از آدمی دور میکند.» شیخ گفت «بِه از این باید.» گفت «از آنک چون تو کسی اینجا حاضر است.» گفت «پایِ من و ما از میان برگیر!» گفت «شیخ بِه داند.» شیخ گفت «از آن خوش است که دو مخالف –یعنی آتش و آب- به هم ساختهاند و یکی شده.» بو محمّد تعجّب کرد از آن معنی لطیف. پس شیخ گفت «از آن خوش است که از جملهی مال و مِلک دنیا بیش از سطلی و اِیزاری با تو به هم نیست و آنگاه آن هر دو نیز از آنِ تو نیست!»1، 2 1 چشیدن طعم وقت (مقامات کهن و نویافتهی بوسعید)، با تصحیح محمد رضا شفیعی کدکنی، برگرفته از نسخهی اَیاصوفیای تذکرة الاولیاء عطار، ص. 175، نشر سخن، 1385. 2 و در مصیبت نامهی عطار چنین میخوانیم که: بوسعید مَهنَه شیخ محترم بود در حمّام با پیری به هم سخت حمّامی خوش و دمساز بود ز آنکه آب و آتشش همساز بود .... * به کلیدواژهها نگاه کنید.
|
||
|
|
|
|
|
رابطهی پاره و یکپارچگی نهایتاً ما را به سوی مفهوم نگاشتمان میبرد که پایهی فرآور هر دانش و معرفتیست. دو شناسهی نگاشتمانی مهم در این میان ویژگیهای ناگفتآهنگ و فراشمار (یا فراسنج) هستند. مفهوم ناگفتآهنگ خصلتی مربوط به گزارههای نگاشتمانیست و مفهوم فراشمار به یک ویژگی مشخص در شیوهی رمزنگاری نگاشتمان اشاره دارد که در آن نشانها حامل میزان فزایندهای نگاشتمان در خصوص یک پدیده هستند. در هر دو شناسهی ناگفتآهنگ و فراشمار حوزهی معنا گسترش مییابد، زیرا خصلت ناگفتآهنگ دلالت بر معانی ضمنی هر واژه عبارت یا گزارهی نگاشتمانی دارد و در رمزنگاری فراشمار نیز معانی گسترده و بدیعی به صورت نهفته و برگرفته دیسآوری و صورتبندی شدهاند. تفاوت این دو مضمون در این است که وقتی صحبت از خصلت ناگفتآهنگ در یک گزارهی نگاشتمانی میکنیم (گزارهای که بیت معینی اطلاعات و دانش از آن حاصل میگردد، پس یک صورت شماری است)، عبارت ما دربردارندهی همهی معانی ممکن که بنا به قاعده، قانون یا آیین فرآور مشترکی با یکدیگر مرتبط هستند نیز میباشد. برای مثال وقتی میگوییم "در آن لیوان آب است"، واژهی آب درضمن به این نیز اشاره دارد که مایعی بیرنگ و بیبو در آن لیوان است که در شرایط هنجار در صفر درجه یخ میزند، در صد درجه میجوشد، به هنگام یخ زدن حجمش افزایش مییابد، فرمول شیمیایی آن H2O است و ..... همهی معانی بدیل در دل همان گزارهی شماری اولیه که به آب درون لیوان اشاره دارد نهفته است. همهی گزارههای بدیل که با معانی همارزی متناظر هستند به نحوی الزامآور به هم وابستهاند ولو کسی بسته به سطح دانش خود از برخی از آنها آگاه نباشد یا باوری به آن نداشته باشد یا آن را نداند. نشان حاوی این نگاشتمان که "در آن لیوان آب است" حاوی این نگاشتمان که آب چه خصائص و ویژگیهایی دارد نیز هست، زیرا آب به عنوان یک پدیدهی طبیعی از آیین فرآور معرفتی معینی (دربردارندهی قواعد ترمودینامیکی، شیمیایی و ...) پیروی میکند که ارتباط میان معانی مختلف آب بودن را میسر میسازد. پس مصادیق مختلف آب همگی یکجا در این واژه گرد آمدهاند (حتی اگر ما هنوز برخی از آنها را نشناسیم) و این که یک مفهوم خاص را به صورت امکانی معنایی بیانگاریم که وزنی برای وقوع دارد (چه این امکان اکنون شناخته شده باشد یا نباشد) نادرست و بیربط است. خصلت ناگفتآهنگ به یک نوع یکپارچگی معنایی میان پارههای نگاشتمانی اشاره دارد که از آیین فرآور مشترکی برآمدهاند. * سلسله مطالب پاره و یکپارچه را تقدیم میکنم به مجید عزیزم که هم اهل دانش است و هم اهل هنر و این روزها با برپایی نمایشگاهی از آثار عکاسی خود شوری نگاشتمانی به پا کرده. ** برای ارتباط بهتر با این نوشتار به ردهی مفاهیم و مطالب فلسفی در این بلاگ و نیز بسته به مورد به کلیدواژهها مراجعه کنید.
|
||
|
|
درباره |
|
ما در این جا بر آن هستیم تا در زمینه هویت انسان و نحوه ی تعامل او با جهان با رویکردی معناگرا و معنوی، نظرات خود را به اشتراک بگذاریم. باشد که مسیری برای همسازی و درک حقیقت پدید آورد .... تصویر: قلعه رودخان؛ نمایشی از درهمتنیدگی طبیعت با جلوهای از آفرینش هندسی کهن ایرانی آن چه با نگاه خود جستجو کردهاید و دریافتهاید با ما به اشتراک بگذارید: نوشتهها، عکسها، نقاشیها، اشعار و برداشتهای خلاقانهی خود را در بعد کیهانی در معرض نگاه دیگران قرار دهید، برای گسترش همدوستی و ترانگری. |
||
|
|
|
|
|
صفحه نخست پست الکترونیک آرشیو وبلاگ |
||
|
|
مطالب برگزیده |
|
|
تراگویی در نگاه دیوید بوهم تراگویی؛ دونالد فاکتور , سارا بوهم و گرت مفهوم تراگویی در دیدگاه بوهم؛ ویکیپدیا بخش هایی از کتاب "در باب تراگویی" نوشته ی دیوید بوهم آرشیو پیوندهای روزانه |
||
|
|
کلید واژهها |
|
|
آگاهی: واژهایست که از ریشهی هند و اروپایی *kwek به معنی دیدن، به نظر آمدن و نشان دادن میآید. این واژه با "نگاه" همریشه است و هر دو در یک متن معنایی تعریف میشوند و قابل تفکیک از هم نیستند. هر نوع آگاهی درحوزهی شناخت به معنی نوعی نگرش خردمندانه است که با ترکیبی از چشم حسّ و چشم باطن پدید میآید؛ این که به پدیدهها به درستی بنگریم و در آنها نشانهها را دریابیم. به طور متناظر نگاهی که از جان و جسم برآید، متن و بستری از آگاهی در ذهن پدید میآورد. معانی آگاهی و نگاه در بنیان خود در یک چرخه واقع میشوند و به هم بازمیگردند.
آیین Order: از ریشهی هند و اروپایی *ar به معنی باهم برازاندن (to fit together)، شرکت کردن و پیوستن (to join) و حرکت و گذر کردن (to pass and move) آمده است. در فارسی با راستن و آراستن (و رسته و آرایه) همریشه است. مفهوم آیین به معنی سبک، سیاق، قاعده، نظم، شیوه، ترتیب، آرایش، نظام و نسقی است که به خاطر وجود شابهت ها در بستری از تفاوت ها و تفاوت ها در بستری از شباهت ها پدید می آید. با در نظرگرفتن تشابهها و تفاوتها در یک زمینهی واحد و قیاس بین آنها، رستههایی بر مبنای برای یک توصیف قاعدهمند و روشمند ایجاد میگردد که آیینی با مرتبهی خاص را سبب خواهد شد. هر آیینی نخست از یک آیین مولد و فرآور Generative آغاز می شود. آیین های برگشوده Explicate Order و آشکار Unfolded از آیین های برگرفته Implicate و پوشیده Enfolded در سطح فرآور پدید می آیند. هر آیینی در یک سطح معرفتشناختی عام، ضرورتاً در مراتب بالایی تعریف میگردد، زیرا شباهتها یا تفاوتهای اولیه در یک سطح معرفتشناختی بنیادیتر، خود به تفاوتها یا تشابهها در مراتب بعدی تبدیل میشوند. به این منوال، مراتب پیچیدهتری از تفاوتها و تشابهها پدید میآیند که برای درک آنها به دانش و اطلاعات بیشتری نیاز است. ولی هرچه زمینهی بررسی گستردهتر و ژرفتر شود، به نوعی که به درک آیین مولد نزدیک و نزدیکتر گردیم به مراتب پایینتری میرسیم که اصول بنیادیتری را شامل میشوند که از الگوها یا سرنمونهای (archetype) سادهتری آغاز میشوند. به این طریق، معرفت بشری در گذار مداوم از سادگی به پیچیدگی (Complexity) و از پیچیدگی به سادگی است. آهنگ: قصد، عزم، اندیشه، رای، فحوا، معنا و مفهوم (چو هنگام فرهنگ باشد ترا – به دانایی آهنگ باشد ترا –فردوسی)، معادل intention در انگلیسی. همآهنگ نیز در بیان ما به معنی هملحن و هممحتوا میباشد که اشتراک در معنا را میرساند.
ایستانه یا حالت: ترجمهی آریانپور از state. به سازست (system) مراجعه شود.
بخش: اسم از مصدر بخشیدن. از ریشهی هند و اروپایی *bhag به معنی قسمت کردن (to divide) و به اشتراک نهادن (to share). همچنین از ریشهی هند و آریایی *bhaj به معنی قسمت کردن، به اشتراک گذاشتن، دِهِش و بخشیدن (to give) و بهره بردن از چیزی (to partake). در اوستایی "بخشتا" از همان ریشه و به معنی لذت بردن و برخوردار شدن (to enjoy) و بهره داشتن میباشد. در فارسی میانه، بخش (baxš) یعنی تقدیر و سرنوشت، بختن (baxtan) یعنی قسمت کردن، بخشیدن و مقدّر کردن، بخشیشن (baxšišn) یعنی بخشش، قسمت و بهر، و بخت (baxt) یعنی تقدیر و سرنوشت، اقبال و شانس، و خوشبختی. واژههای بخش، بخشش، بخشنده و بخشایشگر، بخت، برخ و برخه (به معنی جزئی از کل)، و برخی، بهر و بهره همگی از یک ریشهی واحد کهن هستند و در یک حوزهی معنایی قرار میگیرند. واژهی "وقت" نیز صورت دیگری از واژهی بخت در عربی بوده که به منی بخشی از زمان میباشد که به امری اختصاص مییابد. همبستهی واژهی بخش در شاخهی گوتیک (شامل زبانهای آلمانی، انگلیسی، هلندی، ایسلندی، سوئدی، دانمارکی و ...) و شاخهی لاتین (شامل ایتالیایی، فرانسه، اسپانیایی، رومانی و ..) شناخته شده نیست یا اساساً وجود ندارد. در عربی حِصَّّه، قسط (در قرآن با 27 شاهد) و نصیب (در قرآن با 22 شاهد). در بیان ما بخش، پاره و جزئی از کل است که از آن جدا نیست؛ بخش برخهی از کل است که مفهوم یکپارچگی در آن وجود دارد؛ بهرهای از کل یکپارچه.
بخشآمد: بخشی که از بخشش پروردگار در آفرینش کیهان به میزان حادث گشته است. خداوند جهان را با امکاناتی فراوان آفرید و به هر رکنی در عالم وزنی سنجیده با عدل و داد بخشید و از انسان میخواهد از آن وزن پیموده شده (از بخشآمد آفرینش) که خود اساسی (مقیاسی) برای سنجش درست هر چیز دیگری است (میزان) نکاهد. (نگاه کنید به سورهی الرحمن، آیهی 9).
پاره: جزء و تکه و قطعه؛ از واژهی پارَک (pārak) در فارسی میانه که با پراکنتن (parākantan) یا همان پراکندن همریشه است. در بیان ما جزء و پاره به معنی بخش و برخ پراکنده شدهایست که از یکپارچگی خارج گشته است؛ بخش جداشده از کل. به بخش نگاه کنید.
پیشنگری (Anticipation): واژهی انگلیسی از ریشهی لاتین anticipare درشکل اسم مفعول آمده که آن هم خود ترکیبی است از پیشوند ante به معنی پیش و capare به معنی بهچنگ آوردن، گرفتن و درک کردن. کلمهی Capable نیز از همین ریشه مأخوذ شده است. ریشهی هند و اروپایی این واژه ها *kap است. در فارسی *kap ریشهی قاپیدن است که همان معنی Grasp را می دهد. ("فکر مرا قاپید" یا "حرف مرا گرفت" همگی در معنی نشان از یک درک پیشین دارد.) با توجه به این حوزهی معنایی و این نکته که "نگریستن" در فارسی بر همهی معانی تامل کردن، اندیشیدن و بازجستن دلالت دارد ، پیشنگری میشود نوعی فهم و ادراک پیشین که ناشی از نوعی توانایی (از Capable) کاملاً درونی (یا فطری یا غریزی) در موجود زنده است و البته فقط مختص انسان نیز نیست. همچنین، معادل عربی آن "توقع" میباشد. پس در حوزهی معنایی آن، "توجه" به طور عام و نظر به یک واقعیتِ ویژه (از ریشهی وقع در عربی) و ادراک بیواسطه (آن چنان که از معنی قاپیدن و گرفتن در فارسی برمیآید) نیز به طور خاص نهفته است.
پیمان: این واژه در فارسی میانه از "پَتمان" و در اوستایی از "پتیمان" به معنی پیمودن و سنجیدن آمده است. در فارسی، پیمودن پیش از هر چیز یعنی اندازه گرفتن و به معنی طی مسیر کردن و درنوردیدن نیز هست. این چنین است که سنجش و پیمایش در فارسی از هم قابل تفکیک نیستند، گویی "پیمان بستن" چیزی نیست جز پیمودن راهی که از پیش سنجیده شده و سنجش نیز نزد آدمی جز با خرد (باطنی و عقلانی) وی حاصل نمیگردد. چنان که نزد صوفیه "پیمانه" یعنی دل عارف. در تعبیری گستردهتر انسان آگاه با پیمانهی خرد خود به ادارک معانی میپردازد.
از سوی دیگر، میتْه یا میث (mith) در سانسکریت به معنی بههم پیوستن که در اوستا "میثرَه" (mithra) و در فارسی میانه میتر (mitr یا mithr) گفته میشده از ریشهی هند و اروپایی می (mei) به معنی متعهد و ملزم ساختن و مقید کردن آمده است. در زبان اوستایی، میثرَه یعنی عهد و پیمان و چون "مهر" نیز از همین ریشه آمده (نگاه کنید به مهر)، میتوان پیمان را به معنی پیوند انسان با مقولهای توصیف کرد که از مهر نیز قابل تفکیک نیست، گویی آن پیمانه از پیش با مهر سرشته شده است.
ترادیسی (transformation): هر نوع تغییر صورت که در آن جریان و روایی ِ معنا وجود دارد؛ تبدیل و دگرگونی که در بستر ثابتی رخ نمیدهد و فحوا و مفهومی در آن نهفته است. مثل تغییر چهرهی یک درخت در فصلهای مختلف (توقف حیات بیرونی در آن و دوباره زنده شدنش که مورد اشارهی قرآن نیز بوده)، یا تبدیل کرم به پروانه. چنین تغییراتی در حوزهی شناخت (علمی، معرفتی، انسانی و ..) عموماً قابل توضیح هستند. این واژه از سلسله واژههای همخانوادهی دیس و صورت و نگار در فارسی و form در انگلیسی میباشد. به دیس مراجعه شود.
خرد باطنی: خرد باطنی بخشی از جوهر و سرشت انسان است که ریشه در آفرینش بشر دارد و زمانمند و کالبدپذیر نیست. در حافظهی باطنی هر انسانی، خاطرهی میثاق با خداوند در پیشگاه رُبوبیّت ثبت شده است و قدمتی برای آن نمیتوان تصور کرد. آن چه که انسان به واسطهی این خاطره در خود احساس میکند با خاطرات ذهنی (یعنی آن چه که در مغز ثبت میشود) متفاوت میباشد. آیین خرد باطنی سَرمَدی (Timeless order) است؛ پیش از آمدن ما به این جهان خاکی وجود داشته و پس از رخت بربستن ما از این جهان نیز وجود خواهد داشت. خرد باطنی با خرد عقلانی یکسان نیست، چون بنیان متفاوتی دارند. مغز انسان ساختار فیزیولوژیک دارد و هر فرآیند عقلانی باید ضرورتاً در چنین ساختاری بررسی گردد. خرد باطنی ماهیت تنکردشناختی ندارد، چیزی در بطن و جوهر انسان است، ولی مکان یا سرشت مادّی برای آن نمیتوان متصور شد. خرد باطنی میتواند ذهن را دراختیار خود بگیرد و مرتبهی بالاتری از اندیشه را پدید آورد. تعامل سازنده میان این دو، چیرگی بر نفس را نیز درپی دارد. برعکس آن هم ممکن است؛ نفس امکان دارد با ذهن همسو شود و ندای باطنی را خاموش سازد.
دیس: اسم کهن فارسی از مصدر دَسیتن به معنی شکل دادن و صورت بخشیدن و ساختن. در اصل به معنی شکل، صورت، و ساختمان، معادل form در انگلیسی (forma در لاتین و forme در فرانسه). صورت و نگار.
دگرشدی (change): هر نوع تغییر در بیان کلی آن که حالتی طی آن عوض شود. نمود بارز آن تغییر در صورتهاست؛ یعنی نمادها (symbols) و نمودها از صورتی به صورت دیگر درمیآیند، اما الزاماً چیزی در محتوا تغییر نمیکند. مثل تغییر حالت یک گاز از یک شرایط دما و فشار معیّن به شرایطی دیگر، یا تغییر نام یک فرد، یا تغییر یک واژه در شعر برای درست کردن وزن و قافیه، یا تغییر چهره و لباس، یا تغییر رنگ و روشها برای همخوانی با قافیهی زندگی و ....
رهدیس (formalism): راه و روشی معین برای دیسهپردازی و صورتبندی کردن، صورتگرایی. از سلسله واژههای همخانوادهی دیس و صورت و نگار در فارسی و form در انگلیسی. به دیس مراجعه شود.
سازست (system): واژهی system از ریشهی هند و اروپایی *sta به معنی to stand (ایستادن) برآمده که با state، stand و status همریشه است. در لاتین systema به معنی arrangement (آرایش و ترتیب) و در یونانی systema به معنی organized whole (کل سازمان یافته) و body (پیکر و تنه) همین واجریشه را دارند. در زبان پهلوی نیز *sta ریشهی "استاتن" (در فارسی امروز ایستادن)، "اَستت" (است و هست)، اَستیشن (هستی و موجودیت) و اَستیشنیه (حالت هست بودن، هستی، هستش، حالت و وجود، دوام و پایداری) میباشد. به همین سبب واژهی "سازست" در فارسی که ترکیبی از "ساز" (اسم از مصدر ساختن که معنی ترتیب، سامان، شیوه، روش، آیین و هیئت و وضع دارد: "همان طبع گیتی بگشت ای شگفت جدا هر یکی ساز دیگر گرفت" اسدی، گرشاسبنامه) و "است" (همبستهی system با ریشهی مشترک) میباشد به معنی هستش و موجودیتیست که بر وضع و ترتیبی ایستاده یا بنا شده است.
کوینونیا (Koinonia): کلمهای یونانی که از وجه وصفی کوینوس (Koinos) به معنی مشترک (Common) میآید و در کل به معنی به اشتراک گذاردن و در چیزی سهیم شدن است. ترجمهی لاتین آن میشود Communio به معنی مشارکت متقابل (Mutual Paricipation) و معاشرت و رفاقت (Fellowship). واژهی Communion به معنی صمیمیت و همدلی نیز از همان میآید که به معنی مراسم عشاء ربانی (در مسیحیت) نیز هست. مفهوم کوینونیا با ترکیب معنایی دو واژهی Philia (دوستی، خوشعهدی و وفاداری) و Agape (مهر الهی) در فلسفهی یونان قدیم همخوانی دارد. در سنت و عرف مسیحی (بنا به کتابت پیامآوران مسیح)، کوینونیا به معنی دوستی و رفاقتی است که منشاء اصلی آن خداوند است و بندگان پرهیزکار درآن با همدیگر مشارکت میورزند: یعنی هر کسی از مهر الهی سهمی میبرد و در گسترش آن مشارکت میورزد. این واژه در انجیل (عهد جدید) 20 بار تکرار شده است و واژههای کلیدی دیوید بوهم در تقریر دوستی و مشارکت برخاسته از تراگویی میباشد. شاید بتوان گفت که معادل این واژه در
فارسی "همدوستی" است که در پرتو مهر پروردگار پدید میآید.
گفتآهنگ: معادل extension (یا denotation) در انگلیسی که در فلسفهی زبان و نگاشتمان و مقولات معناپردازانه به کار میرود. گفتآهنگ به مجموعهای از هر چیز محسوس و روئینی که واژهای آن را توصیف میکند اشاره دارد؛ معنی و مفهومی که به طور صریح از یک عبارت برمیآید، یا محتوا و معنایی که صرفاً بر اساس آن چه گفته شده استنباط میشود و ممکن است با بسیاری گفتهها و عبارات دیگر در سطحی روئین همبسته و مقارن باشد. اما این همبستگی و دوسویگی از نظام و قواعد و آئین مشترکی فرآوری نمیگردد. برای مثال اگر بدانیم سارا بیماری سرخک دارد و نیز بدانیم که سارا دختر فرهاد است، این دو رخداد یعنی بیماری سرخک داشتن و دختر فرهاد بودن همبسته و قرین هم هستند: کسی که سرخک دارد همان سارا دختر فرهاد است. در این جا میگوییم دو پدیده همگفتآهنگ هستند، یعنی ارتباط معنایی میان آن دو رویداد در همان سطحیست که گفته شده و به محتوا و مفهوم زیرینی بازنمیگردد، زیرا بنا به هیچ قاعده و آئین زیستی شناخته شدهای نمیتوان با یقین نتیجه گرفت که اگر سارا دختر فرهاد باشد باید بیماری سرخک نیز داشته باشد.
به آهنگ و ناگفتآهنگ نیز نگاه کنید.
مهر: واژهی "مهر" از ریشهی میتْه یا میث (mith) در سانسکریت به معنی بههم پیوستن آمده که در اوستا "میثرَه" (mithra) و در زبان پهلوی میتر (mitr یا mithr) گفته میشده است. ریشهی هند و اروپایی آن می (mei) به معنی متعهد و ملزم ساختن و مقید کردن میباشد. در فارسی باستان مهر (یا همان میتر) به معنی دوستی و محبت بوده و در اوستا مهر به مفهوم واسطهای میان پروردگار و جمیع آفریدگاناش، خود آفریدهی اهورا محسوب میشده است. در گاتها، میثرَه یعنی عهد و پیمان و ایزد محافظ آن پیمان است. پس از ورود اسلام به ایران، واژهی مهر در نقطهی مشترک تفکر ادیان معنای اصیل خود را حفظ کرد، بهطوری که گاه مشاهده میکنیم قداستِ واژهی مهر در جمیع معانی دوستی و تعهد باطنی به نحو عجیبی مورد توجه و تاکید بوده است. برای مثال، خواجه عبدالله انصاری نام و محتوای معناییِ "مهر" را بیبدیل میداند و مهر را سرمنشاء شادی، آزادی و عهدِ نکو توصیف مینماید.
ناگفتآهنگ: معادل intension (یا connotation) در انگلیسی که در فلسفهی زبان و نگاشتمان و مقولات معناپردازانه به کار میرود. ناگفتآهنگ به مجموعهای از همهی چیزهایی که یک واژه یا عبارت میتواند آن را توصیف کند اشاره دارد؛ منظور و مفهوم ضمنی که در یک عبارت یا متن یا واژهای نهفته است، یا محتوا و معنای ناگفتهی جملاتی که بازگوکنندهی باورها، دانستهها، طرح و تصورات و ایدهها، و شوق و آرزوها هستند. چنین جملاتی آهنگ و فحوایی ناگفته دارند. به همان گونه که در آن چه توصیفکنندهی دانش و باورهای انسانیست محتوا و آهنگی وجود دارد، در نگاشتمانی که یک نشان حمل میکند (یا حاوی آن است) نیز ویژگی و خصلت ناگفتآهنگی هست. عبارتهای توصیفکنندهی نگاشتمان (که نشانی حامل آن است) بیاناتی ناگفتآهنگ هستند و پدیدههایی که آنها توصیف میکنند پدیدههایی آهنگین (intentional) میباشند.
برای مثال اگر کسی بگوید: «من میدانم در این لیوان آب هست» در عبارت او محتوای ناگفتهای نیز وجود دارد: این که درون لیوان مایعی ریخته شده، آب فرمول شیمیایی H2O دارد، آب بیبو و بیرنگ است و .... نشانی که حاوی این نگاشتمان باشد که درون لیوانی آب هست (در این جا نشان یا سیگنال فوتونهایی هستند که از داخل لیوان به سمت چشم مشاهدهگر بازتابیده میشوند) حاوی هر نگاشتمان دیگری که بنا به قوانین یا قواعدی در طبیعت مجاز داشته میشود نیز هست. در این مثال، "آب بودن" مفهومیست که بر مبنای آئین و قواعد شیمی-فیزیکی مفاهیم دیگری با یقین از آن فرآور میشود و بر این اساس دانش و باورهایی پدید میآید. البته کسی که آبی را درون لیوان میبیند ممکن است نداند که فرمول شیمیایی آب چیست، در چه دمایی به جوش میآید و .... اما گفته و عبارت او خصلت ناگفتآهنگی دارد، زیرا آن چه در فحوای ضمنی جملهاش نگاشته شده دربردارندهی هر نگاشتمان آئینمند دیگری نیز هست. به آهنگ و گفتآهنگ نیز نگاه کنید.
نشان: معادل signal در انگلیسی.
نشانه: معادل sign در انگلیسی، نشان ِ حاوی نگاشتمان ِ بدون همچندگویی. نشانی که چشمهی گسیل آن مشخص باشد.
نگاشتمان (information): از سلسله واژههای همخانوادهی دیس و صورت و نگار در فارسی و form در انگلیسی. خصیصهای مربوط به امکانهای مختلف که از دیسآوری و صورتآفرینی معنا حاصل میشود. شامل همهی خواص ذاتی و عرضی و روابط متقابل میان چنین امکانهایی که در هر نگار و صورت معنایی در رستهای یا کلیتی از رستهها جمع آمده است. رستهها آئینمند هستند و آئین نگاشتمانی آهنگین و دربردارندهی خصلت ناگفتآهنگ است. "نگاشتمان" از مصدر مرخّم "نگاشت" و پسوند "مان" ساخته شده. از معانی نگاشتن یا نگاریدن، صورت بخشیدن و آفریدن میباشد: بر آنم که این صورت از خود نرُست – نگارندهای بودشان از نخُست – نگارنده دانم که هست از درون – نگاریدنش را ندانم که چون (نظامی). درک نگاشتمان با درک نظم و آئین آفرینش و معنای آن پیوند خورده است. برای توضیحی مختصر باید توجه داشت که طبیعت دارای دو رکن دیسمند و غیردیسمند است که دومی همان رکن معنایی هستی است. در همهی پدیدههای دیسمند و صورتپذیر نگاشتمان ویژگی و خصیصهای مربوط به شکل و صورتی از امکانهای متعدد میباشد که قابلیت پردازش دارد. نگاشتمان در طبیعت همواره به صورت فراسنج (analog) رمزنگاری (نگاشته) میشود و در پدیدهی شناخت (cognition) به صورت شماری (digital) پردازش میگردد. نگاشتمان شماری را میتوان با گزیدههای اطلاعاتی معین بیان و توصیف کرد. انسان با ادراک حسی و باطنی خود نگاشتمان را به صورت فراسنج درمییابد. نگاشتمان فراسنج صورتی بسیار کلی از معنا را دربردارد و در سطوح بنیادی که هشیاری ضمنی و آگاهی را پدید میآورد کمّیناپذیر و فرآور است. در همین سطح است که جریان معنا برقرار میگردد. طبیعت نیز در مراتب متفاوتی دارای چنین هشیاری ضمنی میباشد. نگاشتمان فراسنج (و آگاهی) مولّد گونهی دیگری از نگاشتمان به نام نگاشتمان شماری است که آموزه و دانش از آن فرآوری میگردد. دانش باور حاصل از نگاشتمان فراسنج است. انسان در فرآیند تبدیل آگاهی یا هشیاری ضمنی به دانش، نگاشتمان را به شیوهای انتزاعی (شماری) صورتبندی مینماید. برای تحقق چنین فرآیندی باید ارتباطی عمیق و خلاقانه بین دو سطح از آگاهی (ارتباط بین انسان ِ ناظر و طبیعت) شکل بگیرد که به نوبهی خود مستلزم درک آیین فرآور حاکم بر هشیاری ضمنی طبیعت و شناخت قواعد و اصول حاکم بر آن است. به آئین، آگاهی و ناگفتآهنگ نگاه کنید.
نگاه: به آگاهی مراجعه شود.
نوفه: نوفه یا نویز (noise) نگاشتمانی است که یک گیرندهی معین آن را دریافت میکند، اما از چشمه تراگسیل نشده است. نوفه ممکن است نگاشتمانی که در چشمه نگاشته شده و به گیرنده میرسد را تحت تاثیر قرار دهد و به این ترتیب موجب پدید آمدن همچندگویی شود. در این حالت مخاطب یا گیرنده در شناخت نگاشتمانی که از چشمه گسیل میشود دچار تردید یا ابهام میگردد. پیامی که از چشمه به گیرنده میرسد، در این وضعیت مخدوش میگردد. این موضوع به خصوص از این لحاظ مهم است که نشان میدهد که وقایع یا رخدادهای چش | ||